Lezen&schrijven
(over van alles en nog wat)

Gezien, gevonden, bedacht, gelezen - als je erover praten kunt, kun je erover schrijven. Extra voordeel van een blog is dat je je verhaal ook kwijt kunt als er niemand in de buurt is.
Maar ieder voordeel heeft zijn nadeel. Dat geldt ook voor een blog. Want af en toe wil je wel eens commentaar, ongezouten kritiek, wat bijval desnoods. Daarvoor dient het pennetje onderaan: dat leidt linea recta naar de reactiepagina.

Reageren?
Klik hier

Sociotoop en survival

Koolmees (parus major) aan een notennetje.
Foto 6 feb. 2002, Belgische ardennen

 

In één van de talloze natuurprogramma’s die onze tv rijk is, werd laatst ingegaan op het karakter van de koolmees. Nu is het natuurlijk puur toeval dat we in het kabinet een minister van die naam hebben, maar de observaties in dat programma stuurden de gedachten ongewild toch een meer maatschappelijk-politieke richting op.

 

Koolmezen zijn – net als mensen – behept met een karakter, en de ene koolmees is de andere niet. Er is een categorie die wat schuchter en terughoudend is, en vooral op zijn hoede is voor rovers. Ze worden minder snel opgegeten, maar overlijden eerder aan stress. De tweede categorie moet dateren uit de jaren zeventig van de vorige eeuw: het begrip assertiviteit is ze in de snavel bestorven. Ze lopen meer risico om opgevreten te worden, maar stress is ze vreemd. Voor hen is de drukke stad, met zijn geringe aantal natuurlijke vijanden en zijn overvloed aan buitenkansjes, een ideale leefomgeving. Waar de koolmees op het platteland het moet hebben van oppassen en nijver foerageren, zo gedijt de koolmees in de stad het best met lef en een grote bek.

 

Als Darwin in deze tijd geleefd had en niet helemaal naar de Galapagos-eilanden was afgereisd, dan had hij ook hier kunnen zien hoe een veranderend biotoop geleidelijk een nieuwe soort schept. Het platteland verstedelijkt, de verscheidenheid van voedsel en vijanden maakt meer en meer plaats voor de eentonigheid van veiligheid en overvloed. Tegelijkertijd leggen koolmezen met een schuchterder natuur het meer en meer af tegen hun brutalere soortgenoten. En na een aantal generaties – in koolmeestermen enkele decennia – is de aard van het beestje een andere geworden.

 

Dat geldt niet alleen voor koolmezen. In “De Volkskrant” trekt Daniela Hooghiemstra van leer tegen de cohorten adviseurs en managers die zich een steeds groter deel van het culturele en maatschappelijke territorium toe-eigenen. Ze richt haar pijlen op het groeiende aantal “professionals” die het vooral moeten hebben van het gekwetter en getwitter van de uitdelers van subsidies, posities en andere emolumenten. Zoals de brutale koolmees liever aanschuift aan een goedgevulde cafetafel met restjes dan nijver naar larven en zaden te gaan zoeken, zo produceert deze maatschappelijke ondersoort geen kunstwerken of onderzoeken, maar “beleidsdocumenten die de weg daarvoor vrij moeten maken”. 

 

Daarbij is geen spake van boos opzet of kwade trouw: het is gewoon een kwestie van “survival of the fittest”. Desgevraagd zou de brutale koolmees waarschijnlijk stijf en strak volhouden dat de essentie van het bestaan nijver foerageren is en voortdurend op je hoede zijn, ondanks het luxe leventje dat hij leidt. Zo zal ook de wetenschapper, kunstenaar of politicus die dit soort adviezen afscheidt, volhouden dat het in het door het advies getroffen vakgebied draait om talent, gedrevenheid en idealen. Waarschijnlijk heeft hij of zij niet eens in de gaten hoe groot de aangerichte schade is voor de noest doorploeterende kunstenaars, wetenschappers, idealisten. Het biotoop bepaalt welke koolmezen de meest geschikte overlevers zijn, en de overlevers zelf valt niets te verwijten.

 

Net als de brutale koolmezen volgen de leden van de beleidsbepalende kaste de beste overlevingsstrategie in hun biotoop, al zou “sociotoop” misschien een beter woord zijn. Als voedsel en veiligheid eenmaal zijn gewaarborgd blijft er bij ons mensen nog genoeg om te wedijveren over. Gesprekken, nieuws, reclame, amusement, ons hele bestaan is doortrokken van het belang dat wij hechten aan het aanzien van onze soortgenoten. Kruimels van tafel snaaien, een andere koolmees verdringen of luid scheldend op een vensterbank zitten is dan net zo goed het resultaat van de strijd om te overleven als de beleidsplannen en adviezen die hele maatschappelijke sectoren ontwrichten. En de kaalslag op allerlei maatschappelijk gebied is gewoon een milieueffect – niet erger dan de invasie van exotische planten en dieren die onze autochtone fauna en flora verdringen. “Collateral damage” heet dat in beleidsmakerstaal. 

 

Natuur heeft geen boodschap aan intrinsieke waarde of waardigheid, maar vestigt zich en verdringt waar het biotoop het toestaat. Wat zouden we beleidsadviseurs en -makers dan voor verwijten kunnen maken? Net als de invasieve exoten in de natuur profiteren zij van de gunstige omstandigheden. Een constant wassende stroom van beleidsplannen, adviezen nota’s, commissies en organen is daar het bewijs van. De vertegenwoordigers van de nieuwe ondersoort doen hun best, en zowel het applaus van de principalen als het steeds nadrukkelijker stempel dat zij op allerlei maatschappelijke terreinen drukken bewijst dat ze het tij mee hebben. We leven in een democratie en dit sociotoop hebben we “met zijn allen gewild”. In de natuur en in het bestuur heeft degene die het langst overeind blijft de toekomst. 

Dutch NL English EN French FR German DE Italian IT